2010-05-07 - 02:12
12 Eylül askeri müdahalesinin ardından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 tarihindeki halk oylamasında kabul edilen Anayasa'da bugüne kadar 16 kez değişiklik yapıldı.
12 Eylül askeri müdahalesinin ardından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 tarihindeki
halk oylamasında kabul edilen Anayasa'da bugüne kadar 16 kez değişiklik yapıldı.
1980 askeri müdahalesinin ardından hazırlanan 1982 Anayasası 7 Kasım 1982
tarihinde yapılan halk oylamasıyla kabul edildi. Halkoylamasının sonuçlarının
açıklanmasından ardından anayasa 9 Kasım 1982'de yürürlüğe girdi.
Aradan geçen 28 yılda anayasa değişikliği ya da yeni bir anayasa
yapılması hep tartışıldı, belirli dönemlerde Türkiye gündeminde yer alan önemli
konulardan biri oldu. Bu süreçte, geçici maddelerle birlikte toplam 194 madde
bulunan 1982 Anayasası'nın toplam 80 maddesi değiştirildi, eklenen 3 geçici
maddeden 2'si daha sonra metinden çıkarıldı.
1982 Anayasası'ndaki ilk değişiklik kabulünden 5 yıl sonra, 17 Mayıs 1987
tarihinde yapıldı. Son değişiklik ise 9 Şubat 2008 tarihinde gerçekleştirildi.
AA muhabirinin derlemesine göre, 1982 Anayasası'nda bugüne kadar yapılan
değişiklikler ve bunlarla getirilen düzenlemeler özetle şöyle:
İlk değişiklik 17 Mayıs 1987 tarihinde yapıldı; Anayasa'nın 67, 75. ve
175. maddeleri yeniden düzenlendi, geçici 4. madde ise yürürlükten kaldırıldı.
67. maddede yapılan değişiklikle 21 olan seçme ve halkoylamasına katılma yaşı
19'a indirildi; 75. maddenin yeniden düzenlemesiyle 400 olan milletvekili sayısı
450'ye çıkarıldı. 12 Eylül döneminde getirilen, siyasi partilerin ve liderlerinin
siyasi yasaklarına ilişkin geçici 4. madde, yapılan referandumla yürürlükten
kaldırıldı. Böylece, siyasi partilerin ve liderlerinin yasakları sona erdi.
İkinci değişiklik 8 Temmuz 1993 tarihinde yapıldı. Anayasa'nın 133.
maddesinde yapılan değişiklikle, radyo ve televizyon istasyonları kurmak ve
işletmek, kanunla düzenlenecek şartlar çerçevesinde serbest hale getirildi.
Anayasa'daki üçüncü değişiklikte; başlangıç metni, 33, 53, 67, 68, 69,
75, 84, 85, 93, 127, 135, 149. ve 171. maddeleri yeniden düzenlendi. 23 Temmuz
1995 tarihinde yapılan bu değişiklikle ayrıca 52. madde de yürürlükten
kaldırıldı. Bu düzenlemelerle daha önce 19 olarak belirlenen seçme ve halk
oylamasına katılma yaşı, 18'e indirildi. Siyasi partilerin yurt dışında
teşkilatlanıp faaliyette bulunması ile kadın ve gençlik kolları gibi yan
örgütlerin kurulmasını yasaklayan hüküm Anayasa'dan çıkarıldı. Yüksek öğretim
elemanlarının kanunla düzenlenme şartıyla da olsa siyasi partilere üye
olabilmeleri mümkün kılındı. Siyasi partilere üye olabilmeleri mümkün olmayan
yüksek öğretim öğrencilerine de bu hak tanındı.
1987'de yapılan değişiklikle 450'ye çıkarılan milletvekili sayısı yeni
düzenlemeyle 550 olarak belirlendi. ''Milletvekilliğinin nasıl sona ereceği''
hükmüne açıklık getirildi. Eylül olan yasama yılı başlangıcı Ekim ayına alındı.
Anayasa'nın 52. maddesi yürürlükten kaldırılarak, sendikaların siyasi
faaliyette bulunmaları, siyasi partilerden destek görmeleri ve siyasi partileri
desteklemeleri önündeki engel ortadan kaldırıldı.
''ÖZELLEŞTİRME'' ANAYASAYA GİRDİ
Anayasa'nın 143. maddesinde 18 Haziran 1999 tarihinde yapılan yapılan
düzenleme ise dördüncü değişiklik oldu. Bununla DGM'lerde yer alan asker üyelerin
yerine sivil yargıçların atanması sağlandı.
Beşinci değişiklik 13 Ağustos 1999 tarihinde yapıldı; 47, 125. ve 155.
maddeler yeniden düzenlendi. 47. maddede yapılan değişiklikle ''özelleştirme''
kavramı Anayasa'ya girdi. Yeni düzenlemeyle kamu tüzel kişilerinin mülkiyetinde
bulunan işletme ve varlıkların özelleştirilmesine ilişkin esas ve usullerin
kanunla gösterilmesi hükmü getirildi.
Kamu hizmeti imtiyaz sözleşme ve şartlaşmalarında doğacak uyuşmazlıkların
tahkim yoluyla çözümlenebilmesine olanak tanındı.
Anayasa'nın 155. maddesinde değişiklik yapılarak, 1924 Anayasası'nda
benimsenen sisteme dönüldü. İmtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri, Danıştayın
inceleme yapacağı konular arasından çıkarılıp, sadece görüş bildirebileceği
konular arasına alındı.
AB'YE UYUM ÇALIŞMALARI
Anayasa'da, 3 Ekim 2001 tarihinde yapılan 6. değişiklik, AB müktesebatına
uyum çalışmaları çerçevesindeki en kapsamlı değişiklik oldu. Bu düzenlemeyle
Anayasa'nın başlangıç metninin yanı sıra 13, 14, 19, 20, 21, 22, 23, 26, 28, 31,
33, 34, 36, 38, 40, 41, 46, 49, 51, 55, 65, 66, 67, 69, 74, 86, 87, 89, 94, 100,
118. ve 149. maddeler ile geçici 15. maddede değişikliğe gidildi.
Düzenlemeler kapsamında, yakalanan ya da tutuklanan kişilerin hakim önüne
çıkarılma süreleri AİHS'ne uyumlu hale getirilerek, zanlının en geç 48 saat
içinde, toplu işlenen suçlarda ise en çok 4 gün içinde hakim önüne çıkarılması
sağlandı.
''Özel Hayatın Gizliliği'' başlıklı maddede yapılan düzenlemeyle herkese,
özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkı tanındı. Yazılı
emir olmadıkça kimsenin konutuna girilemeyeceği, arama yapılamayacağı ve buradaki
eşyaya el konulamayacağı hükme bağlandı.
''Haberleşme Hürriyeti'' başlıklı 22. maddede yapılan düzenlemeyle,
usulüne göre verilmiş hakim kararı ve yazılı emir olmadıkça, haberleşmenin
engellenemeyeceği ve haberleşmenin gizliliğine dokunulamayacağı hükmü
getirildi.
Düşünce ve anlatım özgürlüğünün sınırları genişletildi, toplumdaki dil
farklılıkları sosyolojik bir gerçek olarak değerlendirildi ve bu duruma
Anayasa'da getirilen engel kaldırıldı. Milli güvenlik, kamu düzeni, kamu
güvenliği ve bölünmez bütünlüğün korunması amaçlarıyla, düşünceyi açıklama ve
yayma hürriyetinin sınırlanabileceği şartı Anayasa'ya konuldu.
Herkesin derneklere üye olma ya da üyelikten çıkma hürriyetine sahip
olmasına ilişkin hüküm Anayasa'ya konuldu. Toplantı ve gösteri yürüyüşü
düzenlemede izin alma zorunluluğu kaldırıldı. Kanuna aykırı olarak elde edilmiş
bulguların delil olarak kabul edilemeyeceği hükmü getirildi.
Kamulaştırmada, gerçek karşılıkların ödenmesi ve ödemede gecikme halinde
faiz yönünden bireylerin zarara uğramamaları konusunda değişiklik yapıldı. 49.
maddede yapılan değişiklik ile devlete, çalışanların yanı sıra işsizleri de
koruma görevi verecek şekilde düzenleme yapıldı. Asgari ücretin tespitinde,
çalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumunun göz önünde
bulundurulması hükmü getirildi.
Anayasa'nın, 67. maddesinde yapılan değişiklikle ''Seçim kanunlarında
yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde
yapılacak seçimlerde uygulanmaz'' hükmü madde metnine eklendi.
69. maddede yeniden değişiklik yapılarak, ''odak'' hali tanımlandı. Bir
partinin temelli kapatılmasının, sadece Anayasa'nın 68/4. fıkrasındaki eylemlerin
odağı haline gelmiş olması şartıyla mümkün olacağı şartı getirildi. Temelli
kapatılan bir partinin kurucularının ve her kademedeki yöneticilerinin 5 yıl
süreyle yeni bir partinin kurucusu, yöneticisi ve deneticisi olamayacağı hükmü
getirildi. Siyasi partiler için kapatmanın yanı sıra Hazine yardımından yoksun
bırakılma yaptırımı da öngörüldü.
Türk vatandaşlarının sahip olduğu TBMM'ye dilekçe ile başvurma hakkı,
karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla yabancılara da tanındı.
Milli Güvenlik Kurulu bünyesine Başbakan yardımcıları ve Adalet Bakanı da
dahil edildi; kurul kararlarının tavsiye niteliğinde olduğu vurgulandı.
Parti kapatmalar zorlaştırıldı. Anayasa Mahkemesinin Anayasa
değişikliklerinin iptali ve siyasi partileri kapatmada, 5'te 3 çoğunlukla karar
vereceği hükme bağlandı.
Anayasa'nın geçici 15. maddesinin son fıkrası yürürlükten kaldırıldı.
İDAM CEZASI KALDIRILDI
Dönemin Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer'in, milletvekillerinin özlük ve
emeklilik haklarına ilişkin maddeyi referanduma götürme kararının ardından, 86.
maddedeki düzenlemeyle ilgili olarak, 21 Kasım 2001 tarihinde yeniden Anayasa
değişikliğine gidildi. Söz konusu maddede değişiklik yapan yasa 1 Aralık 2001'de
Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Böylece Cumhurbaşkanı Sezer'in
önceki değişiklik metnini referanduma götürme kararının konusu ortadan kalkmış
oldu.
Anayasa'da 26 Aralık 2002 tarihinde yapılan 8. değişiklikle 76. ve 78.
maddeler yeniden düzenlendi. ''Milletvekilliği Seçilme Yeterliliği'' başlıklı
maddede yapılan değişiklik ile milletvekili seçilemeyecek şartlar arasında yer
alan ''ideolojik veya anarşik eylemlere'' ifadesi ''terör eylemlerine'' şeklinde
değiştirildi.
TBMM üyeliğinde boşalma olması halinde, TBMM kararı ile ara seçime
gidilebileceği; ancak bir ilin veya seçim çevresinin TBMM'de üyesinin kalmaması
halinde, boşalmayı takip eden 90 günden sonraki ilk Pazar günü ara seçim
yapılması öngörüldü.
AB'ye uyum çalışmaları çerçevesinde; 7 Mayıs 2004 tarihinde Anayasa'nın
10, 15, 17, 30, 38, 87, 90, 131. ve 160. maddelerinde değişiklik yapıldı, 143.
madde yürürlükten kaldırıldı. Kadınlar ve erkeklerin eşit haklara sahip olduğu,
10. maddede yapılan değişiklik ile Anayasa'ya konuldu. Devletin, bu eşitliğin
yaşama geçmesini sağlamakla yükümlü olduğu da kaydedildi. Basın araçları anayasal
koruma altına alındı.
Anayasa'nın, 38. maddesinde yapılan değişiklik ile ölüm cezası
kaldırıldı.
Temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası anlaşmalar ile kanun
hükümlerinin çelişmesi halinde ortaya çıkacak uyuşmazlıkta, hangisine öncelik
verileceği konusundaki tereddütlerin giderilmesi amacıyla 90. maddeye fıkra
eklenerek, uyuşmazlıklarda, uluslararası anlaşma hükümlerinin esas alınması hükmü
öngörüldü.
Genelkurmay Başkanlığının YÖK'e temsilci vermesi uygulamasına son
verildi.
Devlet harcamalarının denetlenmesinde şeffaflığın sağlanması amacıyla
160. maddenin, ''Silahlı Kuvvetler elinde bulunan devlet mallarının TBMM adına
denetlenmesi usulleri, Milli Savunma hizmetlerinin gerektirdiği gizlilik
esaslarına uygun olarak kanunla düzenlenir'' fıkrası madde metninden çıkartıldı.
1999'da yapılan değişiklik ile subay üyelerinin yerine sivil yargıçlar atanan
DGM'ler kaldırıldı.
Anayasa'da 21 Haziran 2005 tarihinde yapılan değişiklikle 133. maddedeki,
Radyo ve Televizyon Üst Kuruluna (RTÜK) üye seçimine ilişkin düzenleme kabul
edildi.
SEÇİLME YAŞI 25'E İNDİRİLDİ
Anayasa'da 29 Ekim 2005 tarihinde 11. değişiklik yapıldı. Bu
değişiklikte, 130, 160, 161, 162. ve 163. maddelerde yeni düzenlemeye gidildi.
Yeni bütçe kapsamına uyum sağlandı ve Sayıştayın denetim kapsamı genişletildi;
bütçenin hazırlanması, uygulanması ve kontrolüne ilişkin süreç güçlendirildi.
162. maddede yapılan yeni düzenlemeyle, ''genel ve katma bütçe tasarıları''
ibaresi ''merkezi yönetim bütçe tasarısı'' şeklinde değiştirilerek, uluslararası
standartlar ve AB müktesebatına uygun olarak tanımlanan yeni bütçe kapsamına uyum
sağlandı.
Anayasa'nın 76. maddesinde 13 Ekim 2006 tarihinde yapılan değişiklikle 30
olan milletvekili seçilme yaşı 25'e indirildi.
Anayasa'daki düzenlemeler kapsamında 10 Mayıs 2007 tarihinde, Geçici 17.
madde metne eklendi. Buna göre, 22 Temmuz 2007'de yapılacak seçimde; bağımsız
adayların isimlerinin birleşik oy pusulasında yer almasına ilişkin düzenleme
yapıldı.
Anayasa'da 31 Mayıs 2007 tarihinde yapılan 14. değişiklikle; 77, 79, 96,
101. ve 102. maddelerde düzenlemeye gidildi; geçici 18. ve geçici 19. maddeler
eklendi. TBMM seçimlerinin, 5 yılda bir yerine 4 yılda bir yapılması
kararlaştırıldı. Yüksek Seçim Kurulunun (YSK) görev ve yetkileri kapsamına,
Cumhurbaşkanı seçimine ilişkin usul ve esaslar da dahil edildi.
TBMM'nin, yapacağı seçimler dahil bütün işlerinde, üye tamsayısının 3'te
1'i ile toplanması (184) kararlaştırıldı. Ayrıca, Meclis'in, Anayasa'da başkaca
bir hüküm yoksa toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar vermesi, ancak
karar yeter sayısının hiçbir şekilde üye tamsayısının 4'te 1'inin bir fazlasından
az olamayacağı hükmü getirildi.
Cumhurbaşkanının 5 artı 5 sistemiyle ve halk oyuyla seçilmesi
kararlaştırıldı; Cumhurbaşkanı seçiminin nasıl yapılacağı da belirtildi.
Anayasa'nın, ''Seçim kanunlarında yapılacak değişikliklerin, yürürlüğe
girdikleri tarihten itibaren 1 yıl içinde uygulanamayacağına'' ilişkin
maddesinin, Cumhurbaşkanı seçiminde dikkate alınmayacağı hükmü getirildi.
Cumhurbaşkanı seçimine ilişkin getirilen yeni düzenlemelerin 11. Cumhurbaşkanı
seçiminde uygulanmasını öngören düzenleme de kabul edildi. Bu düzenlemeler
halkoylamasında tümüyle oylandı.
Anayasa'daki 15. değişiklik 16 Ekim 2007 tarihinde yapıldı. ''Seçim
kanunlarında yapılacak değişikliklerin 11. Cumhurbaşkanı seçiminde uygulanmasına
imkan tanıyan'' Geçici 18. madde ile ''Cumhurbaşkanı seçimine ilişkin getirilen
yeni düzenlemelerin 11. Cumhurbaşkanı seçiminde de uygulanmasını'' öngören Geçici
19. madde Anayasa metninden çıkarıldı.
Anayasa'nın 10. maddesinde 9 Şubat 2008 tarihinde yapılan değişiklikle,
''devlet organları ve idare makamlarının, bütün işlemlerinde olduğu gibi her
türlü kamu hizmetlerinden yararlanılmasında kanun önünde eşitlik ilkesine uygun
olarak hareket etmek zorunda olduğu'' hükmü getirildi. 42. maddede yapılan
değişiklikle ise yüksek öğretimde başörtüsünün serbest bırakılmasına ilişkin
hüküm kabul edilerek, kanunda açıkça yazılı olmayan herhangi bir sebeple,
kimsenin yüksek öğrenim hakkını kullanmaktan mahrum edilemeyeceği belirtildi.
Ancak, bu değişikliklerin yürürlüğü, Anayasa Mahkemesi tarafından durduruldu.
TBMM Genel Kurulu'ndaki görüşmeleri tamamlanarak yasalaşan değişiklik
teklifi, halkoylamasında kabul edilerek yürürlüğe girmesi halinde 1982
Anayasası'nda yapılan 17. değişiklik olacak.
(02.12)
halk oylamasında kabul edilen Anayasa'da bugüne kadar 16 kez değişiklik yapıldı.
1980 askeri müdahalesinin ardından hazırlanan 1982 Anayasası 7 Kasım 1982
tarihinde yapılan halk oylamasıyla kabul edildi. Halkoylamasının sonuçlarının
açıklanmasından ardından anayasa 9 Kasım 1982'de yürürlüğe girdi.
Aradan geçen 28 yılda anayasa değişikliği ya da yeni bir anayasa
yapılması hep tartışıldı, belirli dönemlerde Türkiye gündeminde yer alan önemli
konulardan biri oldu. Bu süreçte, geçici maddelerle birlikte toplam 194 madde
bulunan 1982 Anayasası'nın toplam 80 maddesi değiştirildi, eklenen 3 geçici
maddeden 2'si daha sonra metinden çıkarıldı.
1982 Anayasası'ndaki ilk değişiklik kabulünden 5 yıl sonra, 17 Mayıs 1987
tarihinde yapıldı. Son değişiklik ise 9 Şubat 2008 tarihinde gerçekleştirildi.
AA muhabirinin derlemesine göre, 1982 Anayasası'nda bugüne kadar yapılan
değişiklikler ve bunlarla getirilen düzenlemeler özetle şöyle:
İlk değişiklik 17 Mayıs 1987 tarihinde yapıldı; Anayasa'nın 67, 75. ve
175. maddeleri yeniden düzenlendi, geçici 4. madde ise yürürlükten kaldırıldı.
67. maddede yapılan değişiklikle 21 olan seçme ve halkoylamasına katılma yaşı
19'a indirildi; 75. maddenin yeniden düzenlemesiyle 400 olan milletvekili sayısı
450'ye çıkarıldı. 12 Eylül döneminde getirilen, siyasi partilerin ve liderlerinin
siyasi yasaklarına ilişkin geçici 4. madde, yapılan referandumla yürürlükten
kaldırıldı. Böylece, siyasi partilerin ve liderlerinin yasakları sona erdi.
İkinci değişiklik 8 Temmuz 1993 tarihinde yapıldı. Anayasa'nın 133.
maddesinde yapılan değişiklikle, radyo ve televizyon istasyonları kurmak ve
işletmek, kanunla düzenlenecek şartlar çerçevesinde serbest hale getirildi.
Anayasa'daki üçüncü değişiklikte; başlangıç metni, 33, 53, 67, 68, 69,
75, 84, 85, 93, 127, 135, 149. ve 171. maddeleri yeniden düzenlendi. 23 Temmuz
1995 tarihinde yapılan bu değişiklikle ayrıca 52. madde de yürürlükten
kaldırıldı. Bu düzenlemelerle daha önce 19 olarak belirlenen seçme ve halk
oylamasına katılma yaşı, 18'e indirildi. Siyasi partilerin yurt dışında
teşkilatlanıp faaliyette bulunması ile kadın ve gençlik kolları gibi yan
örgütlerin kurulmasını yasaklayan hüküm Anayasa'dan çıkarıldı. Yüksek öğretim
elemanlarının kanunla düzenlenme şartıyla da olsa siyasi partilere üye
olabilmeleri mümkün kılındı. Siyasi partilere üye olabilmeleri mümkün olmayan
yüksek öğretim öğrencilerine de bu hak tanındı.
1987'de yapılan değişiklikle 450'ye çıkarılan milletvekili sayısı yeni
düzenlemeyle 550 olarak belirlendi. ''Milletvekilliğinin nasıl sona ereceği''
hükmüne açıklık getirildi. Eylül olan yasama yılı başlangıcı Ekim ayına alındı.
Anayasa'nın 52. maddesi yürürlükten kaldırılarak, sendikaların siyasi
faaliyette bulunmaları, siyasi partilerden destek görmeleri ve siyasi partileri
desteklemeleri önündeki engel ortadan kaldırıldı.
''ÖZELLEŞTİRME'' ANAYASAYA GİRDİ
Anayasa'nın 143. maddesinde 18 Haziran 1999 tarihinde yapılan yapılan
düzenleme ise dördüncü değişiklik oldu. Bununla DGM'lerde yer alan asker üyelerin
yerine sivil yargıçların atanması sağlandı.
Beşinci değişiklik 13 Ağustos 1999 tarihinde yapıldı; 47, 125. ve 155.
maddeler yeniden düzenlendi. 47. maddede yapılan değişiklikle ''özelleştirme''
kavramı Anayasa'ya girdi. Yeni düzenlemeyle kamu tüzel kişilerinin mülkiyetinde
bulunan işletme ve varlıkların özelleştirilmesine ilişkin esas ve usullerin
kanunla gösterilmesi hükmü getirildi.
Kamu hizmeti imtiyaz sözleşme ve şartlaşmalarında doğacak uyuşmazlıkların
tahkim yoluyla çözümlenebilmesine olanak tanındı.
Anayasa'nın 155. maddesinde değişiklik yapılarak, 1924 Anayasası'nda
benimsenen sisteme dönüldü. İmtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri, Danıştayın
inceleme yapacağı konular arasından çıkarılıp, sadece görüş bildirebileceği
konular arasına alındı.
AB'YE UYUM ÇALIŞMALARI
Anayasa'da, 3 Ekim 2001 tarihinde yapılan 6. değişiklik, AB müktesebatına
uyum çalışmaları çerçevesindeki en kapsamlı değişiklik oldu. Bu düzenlemeyle
Anayasa'nın başlangıç metninin yanı sıra 13, 14, 19, 20, 21, 22, 23, 26, 28, 31,
33, 34, 36, 38, 40, 41, 46, 49, 51, 55, 65, 66, 67, 69, 74, 86, 87, 89, 94, 100,
118. ve 149. maddeler ile geçici 15. maddede değişikliğe gidildi.
Düzenlemeler kapsamında, yakalanan ya da tutuklanan kişilerin hakim önüne
çıkarılma süreleri AİHS'ne uyumlu hale getirilerek, zanlının en geç 48 saat
içinde, toplu işlenen suçlarda ise en çok 4 gün içinde hakim önüne çıkarılması
sağlandı.
''Özel Hayatın Gizliliği'' başlıklı maddede yapılan düzenlemeyle herkese,
özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkı tanındı. Yazılı
emir olmadıkça kimsenin konutuna girilemeyeceği, arama yapılamayacağı ve buradaki
eşyaya el konulamayacağı hükme bağlandı.
''Haberleşme Hürriyeti'' başlıklı 22. maddede yapılan düzenlemeyle,
usulüne göre verilmiş hakim kararı ve yazılı emir olmadıkça, haberleşmenin
engellenemeyeceği ve haberleşmenin gizliliğine dokunulamayacağı hükmü
getirildi.
Düşünce ve anlatım özgürlüğünün sınırları genişletildi, toplumdaki dil
farklılıkları sosyolojik bir gerçek olarak değerlendirildi ve bu duruma
Anayasa'da getirilen engel kaldırıldı. Milli güvenlik, kamu düzeni, kamu
güvenliği ve bölünmez bütünlüğün korunması amaçlarıyla, düşünceyi açıklama ve
yayma hürriyetinin sınırlanabileceği şartı Anayasa'ya konuldu.
Herkesin derneklere üye olma ya da üyelikten çıkma hürriyetine sahip
olmasına ilişkin hüküm Anayasa'ya konuldu. Toplantı ve gösteri yürüyüşü
düzenlemede izin alma zorunluluğu kaldırıldı. Kanuna aykırı olarak elde edilmiş
bulguların delil olarak kabul edilemeyeceği hükmü getirildi.
Kamulaştırmada, gerçek karşılıkların ödenmesi ve ödemede gecikme halinde
faiz yönünden bireylerin zarara uğramamaları konusunda değişiklik yapıldı. 49.
maddede yapılan değişiklik ile devlete, çalışanların yanı sıra işsizleri de
koruma görevi verecek şekilde düzenleme yapıldı. Asgari ücretin tespitinde,
çalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumunun göz önünde
bulundurulması hükmü getirildi.
Anayasa'nın, 67. maddesinde yapılan değişiklikle ''Seçim kanunlarında
yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde
yapılacak seçimlerde uygulanmaz'' hükmü madde metnine eklendi.
69. maddede yeniden değişiklik yapılarak, ''odak'' hali tanımlandı. Bir
partinin temelli kapatılmasının, sadece Anayasa'nın 68/4. fıkrasındaki eylemlerin
odağı haline gelmiş olması şartıyla mümkün olacağı şartı getirildi. Temelli
kapatılan bir partinin kurucularının ve her kademedeki yöneticilerinin 5 yıl
süreyle yeni bir partinin kurucusu, yöneticisi ve deneticisi olamayacağı hükmü
getirildi. Siyasi partiler için kapatmanın yanı sıra Hazine yardımından yoksun
bırakılma yaptırımı da öngörüldü.
Türk vatandaşlarının sahip olduğu TBMM'ye dilekçe ile başvurma hakkı,
karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla yabancılara da tanındı.
Milli Güvenlik Kurulu bünyesine Başbakan yardımcıları ve Adalet Bakanı da
dahil edildi; kurul kararlarının tavsiye niteliğinde olduğu vurgulandı.
Parti kapatmalar zorlaştırıldı. Anayasa Mahkemesinin Anayasa
değişikliklerinin iptali ve siyasi partileri kapatmada, 5'te 3 çoğunlukla karar
vereceği hükme bağlandı.
Anayasa'nın geçici 15. maddesinin son fıkrası yürürlükten kaldırıldı.
İDAM CEZASI KALDIRILDI
Dönemin Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer'in, milletvekillerinin özlük ve
emeklilik haklarına ilişkin maddeyi referanduma götürme kararının ardından, 86.
maddedeki düzenlemeyle ilgili olarak, 21 Kasım 2001 tarihinde yeniden Anayasa
değişikliğine gidildi. Söz konusu maddede değişiklik yapan yasa 1 Aralık 2001'de
Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Böylece Cumhurbaşkanı Sezer'in
önceki değişiklik metnini referanduma götürme kararının konusu ortadan kalkmış
oldu.
Anayasa'da 26 Aralık 2002 tarihinde yapılan 8. değişiklikle 76. ve 78.
maddeler yeniden düzenlendi. ''Milletvekilliği Seçilme Yeterliliği'' başlıklı
maddede yapılan değişiklik ile milletvekili seçilemeyecek şartlar arasında yer
alan ''ideolojik veya anarşik eylemlere'' ifadesi ''terör eylemlerine'' şeklinde
değiştirildi.
TBMM üyeliğinde boşalma olması halinde, TBMM kararı ile ara seçime
gidilebileceği; ancak bir ilin veya seçim çevresinin TBMM'de üyesinin kalmaması
halinde, boşalmayı takip eden 90 günden sonraki ilk Pazar günü ara seçim
yapılması öngörüldü.
AB'ye uyum çalışmaları çerçevesinde; 7 Mayıs 2004 tarihinde Anayasa'nın
10, 15, 17, 30, 38, 87, 90, 131. ve 160. maddelerinde değişiklik yapıldı, 143.
madde yürürlükten kaldırıldı. Kadınlar ve erkeklerin eşit haklara sahip olduğu,
10. maddede yapılan değişiklik ile Anayasa'ya konuldu. Devletin, bu eşitliğin
yaşama geçmesini sağlamakla yükümlü olduğu da kaydedildi. Basın araçları anayasal
koruma altına alındı.
Anayasa'nın, 38. maddesinde yapılan değişiklik ile ölüm cezası
kaldırıldı.
Temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası anlaşmalar ile kanun
hükümlerinin çelişmesi halinde ortaya çıkacak uyuşmazlıkta, hangisine öncelik
verileceği konusundaki tereddütlerin giderilmesi amacıyla 90. maddeye fıkra
eklenerek, uyuşmazlıklarda, uluslararası anlaşma hükümlerinin esas alınması hükmü
öngörüldü.
Genelkurmay Başkanlığının YÖK'e temsilci vermesi uygulamasına son
verildi.
Devlet harcamalarının denetlenmesinde şeffaflığın sağlanması amacıyla
160. maddenin, ''Silahlı Kuvvetler elinde bulunan devlet mallarının TBMM adına
denetlenmesi usulleri, Milli Savunma hizmetlerinin gerektirdiği gizlilik
esaslarına uygun olarak kanunla düzenlenir'' fıkrası madde metninden çıkartıldı.
1999'da yapılan değişiklik ile subay üyelerinin yerine sivil yargıçlar atanan
DGM'ler kaldırıldı.
Anayasa'da 21 Haziran 2005 tarihinde yapılan değişiklikle 133. maddedeki,
Radyo ve Televizyon Üst Kuruluna (RTÜK) üye seçimine ilişkin düzenleme kabul
edildi.
SEÇİLME YAŞI 25'E İNDİRİLDİ
Anayasa'da 29 Ekim 2005 tarihinde 11. değişiklik yapıldı. Bu
değişiklikte, 130, 160, 161, 162. ve 163. maddelerde yeni düzenlemeye gidildi.
Yeni bütçe kapsamına uyum sağlandı ve Sayıştayın denetim kapsamı genişletildi;
bütçenin hazırlanması, uygulanması ve kontrolüne ilişkin süreç güçlendirildi.
162. maddede yapılan yeni düzenlemeyle, ''genel ve katma bütçe tasarıları''
ibaresi ''merkezi yönetim bütçe tasarısı'' şeklinde değiştirilerek, uluslararası
standartlar ve AB müktesebatına uygun olarak tanımlanan yeni bütçe kapsamına uyum
sağlandı.
Anayasa'nın 76. maddesinde 13 Ekim 2006 tarihinde yapılan değişiklikle 30
olan milletvekili seçilme yaşı 25'e indirildi.
Anayasa'daki düzenlemeler kapsamında 10 Mayıs 2007 tarihinde, Geçici 17.
madde metne eklendi. Buna göre, 22 Temmuz 2007'de yapılacak seçimde; bağımsız
adayların isimlerinin birleşik oy pusulasında yer almasına ilişkin düzenleme
yapıldı.
Anayasa'da 31 Mayıs 2007 tarihinde yapılan 14. değişiklikle; 77, 79, 96,
101. ve 102. maddelerde düzenlemeye gidildi; geçici 18. ve geçici 19. maddeler
eklendi. TBMM seçimlerinin, 5 yılda bir yerine 4 yılda bir yapılması
kararlaştırıldı. Yüksek Seçim Kurulunun (YSK) görev ve yetkileri kapsamına,
Cumhurbaşkanı seçimine ilişkin usul ve esaslar da dahil edildi.
TBMM'nin, yapacağı seçimler dahil bütün işlerinde, üye tamsayısının 3'te
1'i ile toplanması (184) kararlaştırıldı. Ayrıca, Meclis'in, Anayasa'da başkaca
bir hüküm yoksa toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar vermesi, ancak
karar yeter sayısının hiçbir şekilde üye tamsayısının 4'te 1'inin bir fazlasından
az olamayacağı hükmü getirildi.
Cumhurbaşkanının 5 artı 5 sistemiyle ve halk oyuyla seçilmesi
kararlaştırıldı; Cumhurbaşkanı seçiminin nasıl yapılacağı da belirtildi.
Anayasa'nın, ''Seçim kanunlarında yapılacak değişikliklerin, yürürlüğe
girdikleri tarihten itibaren 1 yıl içinde uygulanamayacağına'' ilişkin
maddesinin, Cumhurbaşkanı seçiminde dikkate alınmayacağı hükmü getirildi.
Cumhurbaşkanı seçimine ilişkin getirilen yeni düzenlemelerin 11. Cumhurbaşkanı
seçiminde uygulanmasını öngören düzenleme de kabul edildi. Bu düzenlemeler
halkoylamasında tümüyle oylandı.
Anayasa'daki 15. değişiklik 16 Ekim 2007 tarihinde yapıldı. ''Seçim
kanunlarında yapılacak değişikliklerin 11. Cumhurbaşkanı seçiminde uygulanmasına
imkan tanıyan'' Geçici 18. madde ile ''Cumhurbaşkanı seçimine ilişkin getirilen
yeni düzenlemelerin 11. Cumhurbaşkanı seçiminde de uygulanmasını'' öngören Geçici
19. madde Anayasa metninden çıkarıldı.
Anayasa'nın 10. maddesinde 9 Şubat 2008 tarihinde yapılan değişiklikle,
''devlet organları ve idare makamlarının, bütün işlemlerinde olduğu gibi her
türlü kamu hizmetlerinden yararlanılmasında kanun önünde eşitlik ilkesine uygun
olarak hareket etmek zorunda olduğu'' hükmü getirildi. 42. maddede yapılan
değişiklikle ise yüksek öğretimde başörtüsünün serbest bırakılmasına ilişkin
hüküm kabul edilerek, kanunda açıkça yazılı olmayan herhangi bir sebeple,
kimsenin yüksek öğrenim hakkını kullanmaktan mahrum edilemeyeceği belirtildi.
Ancak, bu değişikliklerin yürürlüğü, Anayasa Mahkemesi tarafından durduruldu.
TBMM Genel Kurulu'ndaki görüşmeleri tamamlanarak yasalaşan değişiklik
teklifi, halkoylamasında kabul edilerek yürürlüğe girmesi halinde 1982
Anayasası'nda yapılan 17. değişiklik olacak.
(02.12)
