| Komisyon Adı | : | PLAN VE BÜTÇE KOMİSYONU |
| Konu | : | |
| Dönemi | : | 28 |
| Yasama Yılı | : | 5 |
| Tarih | : | 19 .11.2026 |
MUSTAFA KAYA (İstanbul) - Sayın Başkan, Sayın Bakan, değerli Komisyon üyeleri, Bakanlık yetkilileri; sizleri öncelikle saygıyla selamlıyorum.
Dışişleri Bakanlığımızın 2027 yılı bütçesinin şimdiden hayırlı olmasını temenni ediyorum.
Bendeniz bir genel değerlendirmeyle beraber bazı kanaatlerimi ifade ederek sözlerimi tamamlayacağım. Üçüncü dünya savaşıyla ilgili değerlendirmeler yapıldı. Üçüncü dünya savaşının aslında 1991 yılından sonra zaman zaman tansiyon yüksekliğiyle birlikte gündemde olduğunu ifade etmek istiyorum. "Proxy" güçler, ardından işte terör örgütlerinin kullanılması, bazen ekonomik güç, bazen askerî tahakküm çabalarıyla beraber aslında bizim üçüncü dünya savaşının çoktan başladığını ama bu üçüncü dünya savaşının ne zaman doğrudan çatışmaya dönüşeceğini beklediğimizi ve bunun engellenip engellenemeyeceğini konuşmamız gerektiğini düşünüyorum. Kaynakları sınırlı, insan ihtiyaçlarını sınırsız gören anlayışın doyumsuzluğuyla beraber dünya bugün kan ve gözyaşıyla karşı karşıya kalmıştır. Bu durumla mücadele edilebilir ama bu durumla mücadele etmenin yolu da ancak kendiniz gibi düşünen, adil yaklaşan insanların, ülkelerin sayısını artırmakla olabilir. Gücün, çoğunluğun, imtiyazın ve çıkarın belirleyici olduğu bir hak anlayışının insanlığı getirip ortada buluşturduğu nokta, bıraktığı nokta ancak burası olabilir.
Sayın Bakan, dış politikanın ne kadar hassas bir dengede yürütülmesi gerektiğini sizler daha iyi biliyorsunuz, takdir ediyorsunuz, bir kuyumcu sarraflığıyla yürütülmesi gereken alan olduğunu da biliyorsunuz. Dış politikanın aynı zamanda bir ülkenin farklı siyasi partilerle beraber herkesin ortak savunma durumunda olduğu, ortak hareket etme noktasında çabasının olması gerektiğini de biliyorsunuz ve bizim endişemiz, dış politikanın, maalesef bazı siyasi söylemlerde iç politikaya malzeme yapılması yönündeki kaygılarımızdır; buna hassasiyet gösterilmesi gerektiğini ifade ediyorum.
D8'den bahsetmek istiyorum. D8, şu anda 5 trilyon dolara yaklaşan bir ticaret hacmine ulaştı. Malumunuz olduğu üzere, 1997'de 54'üncü Hükûmet döneminde kurulmuştu. Üye ülkelerin deniz ticaret yollarındaki konumuna bakıldığında, D8 ülkeleri aslında doğru kullanılırsa küresel bir güç hâline gelebilir. Boğazlar, Süveyş Kanalı, Akdeniz, Hürmüz Boğazı, Malakka Boğazı gibi deniz geçişleri ticari olarak dünyada ne kadar önemli ve bunun ne denli hayati olduğunu da zaten takdirlerinize bırakıyorum. D8'in aslında bir ön alma organizasyonu olduğunu, karşılıklı bağımlılık ilkesi çerçevesinde üye ülkelerin birbiriyle ticaretini, siyasetini geliştirme potansiyeli olduğunu, etnik ve mezhepsel farklılıklara karşı ortak noktaları çoğaltma girişimi olduğunu hep beraber takdir ediyoruz ve buna, D8'e mutlaka daha fazla ilgi gösterilmesi gerektiği ifade etmek istiyorum. Bunun tabii örneği var. Evet, D8 üyesi ülkeler içerisinde tabii ki farklı düşünen, farklı çıkarları olan ülkeler var ama İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa ülkelerinde taş üstünde taş kalmadı, yalnız bir irade devreye girdi. İrade devreye girdikten sonra Avrupa Ekonomik Topluluğu, Avrupa Topluluğu, Avrupa Birliği gibi süreçler oradan başladı. Bugün de yapılması gereken şey, bütün sorunlara, bütün sıkıntılara rağmen D8 üyesi ülkeler arasında muhakkak irtibatı genişletmek olmalıdır. Her birliktelikte ateşleyici unsur tabii ki etnik yakınlık olabilir, dinî birliktelik olabilir ama bunları ekonomiyle taçlandırmadığınız takdirde etnik kimliğinizin de dinî birlikteliğinizin de hiçbir anlamı olmaz. Dolayısıyla, D8 bu mantıkla kurulan, bu mantaliteyle kurulan bir birlikteliktir.
Mekke Anlaşması geçti. Tabii, Mekke Anlaşması'yla ilgili biz de Parlamentoda Genel Kurulda bazı noktalardaki kaygılarımızı dile getirmeye gayret ettik. Burada bu ittifakın sizler de genişletilebileceğine dair kanaatlerinizi ifade ediyorsunuz, biz de buna katılıyoruz. Mısır ve İran'ın da buraya dâhil edilmesi, bölgesel mimari, güvenlik mimarisi açısından küresel güçlerin müdahalesini daha aza indirgeyecek bir noktada olabilir. Buradaki bizim endişelerimiz nelerdi? Zaten bölgede hangi fay hatlarının olduğunu, mezhepsel açıdan hangi problemlerin olduğunu, ülkeler arasında rekabetlerin olduğunu biliyoruz. Şimdi, burada, bu çatışma alanlarında taraf olmak, son tahlilde, Türkiye'nin bölgesel gücüne zarar verir diye endişe ediyoruz. Tom Barrack tam da bu tartışmalar esnasında bir açıklama yaptı, dedi ki: "Mısır'ın İsrail'le zaten bir anlaşması var, Yunanistan'la da bir güvenlik anlaşması yapmış durumda, o yüzden Mekke Antlaşması'na katılmayacak." Şimdi, böyle bir anlayışla eğer Amerika'nın belirlediği yol haritasıyla biz Mekke Anlaşması'na yeni ülkeleri davet ederek, Amerika'nın bölgesel güvenlik kaygılarını gözeterek bir adım atacak olursak bu bizim arzu ettiğimiz noktaya ulaşmamızı engelleyecektir diye düşünüyoruz.
Libya Deniz Yetki Alanları Anlaşması konusunda göstermiş olduğunuz gayretten dolayı teşekkür ediyoruz, tebrik ediyoruz; çok önemliydi. Hem 2019'da atılan ilk adım, sonrasında da bugün her iki temsilciler meclisinde alınan kararın çok doğru bir şekilde olduğunu ve Türkiye'nin Akdeniz'de bir anlamda, o sıkışmışlık esnasında bir nefes alma alanına dönüştüğünü görüyoruz; bundan dolayı da tebriklerimizi ifade etmek istiyorum ama aynı yöntemin Yemen için de kullanılabileceğini düşünüyorum. Çünkü Trablus ve Bingazi arasında biz önce Trablus'la hareket ederken Bingazi'yle karşı bir tutum sergilediğimiz andan sonra bir akıl, doğru bir akıl devreye girdi hem Bingazi'yle hem Trablus'la konuştu ve Libya'yı bir noktada buluşturdu. Bugün Yemen'de de 2 tane taraf var, aralarında belki mezhepsel farklılıkları olabilir, çatışma alanları olabilir ama Türkiye'nin gücü bu 2 taraf arasında bir ara bulucu olmaya yeter. Libya'da gösterdiğimiz bu iradenin Yemen'de de gösterilebileceğini düşünüyorum.
Türkiye-İran ilişkileri hem krizleri hem fırsatları beraberinde getiriyor. Tabii, bölgesel rekabet içinde olduğumuz, çıkar farklılıkları olduğumuz gerçeğini hep beraber biliyoruz. İran'ın Zengezur Koridoru'na göstermiş olduğu rezerv yanlıştı, sonuçlarını da gördük 99 yıllığına Trump Koridoru olarak değişti. Sonrasında kalkınma yoluyla ilgili de hâlihazırda İran'ın bazı rezervleri var. Hürmüz Boğazı'na alternatif olacağını düşünüyor, bu da çok yanlış. İran'ın fotoğrafın tamamını çekmesi gerektiğini, bizim bu noktada biraz daha proaktif davranmamız gerektiğini buradan ifade etmek istiyorum.
Rusya-Ukrayna savaşı ve Karadeniz güvenliğiyle ilgili de kanaatlerimi ifade etmek istiyorum. Tabii, şu anda devam eden sizlerin de yakından takip ettiği, Çin'de devam eden ve kimilerince "İkinci Yalta" diye adlandırılan bir görüşme trafiği var. İşte, nükleer görüşmelerin olduğu, yapılan açıklamaların bu bağlamda yürüdüğüne dair kanaatler var ama şunu görüyoruz: Aslında bunu bazı diplomatik çevreler arka bahçe paylaşımı olarak da nitelendiriyor. Yani Çin için Tayvan, Rusya için Ukrayna, işte, Amerika için Latin Amerika, Venezüella, Küba vesaire... "Bütün buralarda artık biz istediğimiz gibi hareket edelim. Bunun dışında kalan kriz alanlarında da artık farklı yöntemler belirleyelim." şeklinde aralarında zımni bir anlaşma olduğuna dair iddialar var. Bu iddiaların olduğu yerde bizim hâlâ -yani bunu ara buluculuğumuza zarar vereceği kaygısıyla söylüyorum- Rusya-Ukrayna arasında sanki kantarın topuzunun biraz Ukrayna lehine değiştiğini işte, Anadolu Kavağı'nda Ukrayna'nın dostları koalisyonu çerçevesinde, yabancı unsurları oraya yerleştirmemizle beraber, bazı problemlerin oluşabileceğini, bu vasfımızın, ara buluculuk vasfımızın buradan olumsuz etkileneceğine dair bir kanaati buradan ifade etmek istiyorum.
Tabii, Doğu Akdeniz'le ilgili şu anda hâlihazırda devam eden işte, Mekke Anlaşması'nın karşısında olduğu düşünülen özellikle Netanyahu'nun ifade ettiği "Altıgen İttifak" diye bir ittifak var; Hindistan'ın, Güney Kıbrıs'ın ve İsrail'in orada yapmaya çalıştıkları bazı adımlar var. Elbette Pakistan ile Türkiye'nin ilişkilerini sıradan bir ilişki olarak değerlendirmiyoruz, tabii ki öyle. Ancak Pakistan'da Keşmir'de devam eden işgalin de mutlaka gündemimizde olması gerektiğini, Keşmir sorununun Filistin meselesiyle ortak bir sorun olduğunu, bu noktada Keşmir'e de ayrıca bir adım atılması gerektiğini buradan belirtmek istiyorum.
Tabii, Çin ve Doğu Türkistan meselesiyle ilgili de... Siz de Çin'e gittiniz, orada görüşmeler yaptınız. Tabii, Çin'in toprak bütünlüğüne tehdit oluşturmadan, elbette oradaki kültürel zenginliği, oradaki soydaşlarımızın, Uygur Türklerinin kendi kültür ve inançlarını doğru bir zeminde yaşamalarına dönük adımların muhakkak atılması gerektiğini, Çin'le bu noktada bir arka kapı şeklinde çok farklı boyutlarıyla görüşmeler yapılması gerektiğini ben buradan ifade etmek istiyorum.
Sayın Bakanım, yeni, daha çok yeni Fransa'nın İsrail ve Yunanistan'la deniz altından kablo döşenmesiyle ilgili bir anlaşmaya Türkiye'nin iznine ihtiyaç duyduğu gerekçesiyle bizim de izin verdiğimize dair bir bilgi paylaşıldı. Burada Türkiye'nin 18 Mart 2020'de Birleşmiş Milletlere bildirdiği kıta sahanlığı sınırlarına da açıkça atıfta bulunulması çok değerli. Fakat burada bir problem olabilir mi diye sadece kaygımı dile getirmek istiyorum, o da şudur: Yani bu izin, İsrail ile Yunanistan ve Fransa'nın yapacağı bu birliktelik Ada'da ilerleyen zamanda Türkiye, Yunanistan ve İngiltere'nin garantörlük statüsüne farklı bir etki eder mi? Fransa'ya zımni bir onay olur mu? Güney Kıbrıs'ta Fransa'nın üs açmasına farklı boyutlarıyla bir alan açar mı diye bunu endişe olarak dile getirmek istiyorum. Ayrıca Annan Planı'na -o günkü koşullarda denildi ama ben yanlış buluyorum, hâlâ yanlış buluyorum- "evet" dedikten sonra, Annan Planı'na biz "evet" dediğimiz için Avrupalı arkadaşların işte "Siz bu plana 'evet' dediğiniz için bağımsız bir devlet olmak istemediniz." cümlesine muhatap olmak gibi Fransa'nın da "Siz burada izin verdiniz, dolayısıyla biz Güney Kıbrıs'ta şunları, şunları, şunları yaparız." demesine sebep olur mu diye kaygımı ifade etmek istiyorum.
Şimdi, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'yle ilgili tabii önce bir öz eleştiri yapalım. Mevcut Sayın Büyükelçi çok değerli, kendisiyle de zaman zaman gittiğimizde görüşüyoruz ama şunu kabul edelim Sayın Bakanım yani bu Büyükelçiden Başçeri Bey'den önceki 2 büyükelçi ataması Kıbrıs davasına büyük zarar vermiştir, çok büyük zarar vermiştir. Ben bu atanan sayın isimlerin şu şu şu gerekçeyle suçlandığı gibi bir değerlendirme yapmak istemiyorum ama iç politikada bu kadar tartışılan isimlerin Kıbrıs davası gibi önemli bir ülkeye büyükelçi olarak atanmaları ve onlar üzerinden Kıbrıs davasının sorgulanmasının yanlış sonuçları olduğunu ama bugün en azından yapılan adımın da doğru olduğunu ifade etmek istiyorum.
Ayrıca dün Kathimerini gazetesinde bir haber çıktı, bu haberde dün itibarıyla, 18 Kasım itibarıyla ABD'nin Doğu Akdeniz Girit Güney Kıbrıs Rum Yönetimi askerî altyapısını İsrail'i korumak amacıyla artırdığına dair bir haber çıktı.
Şimdi, tabii haberi okuduğunuzda doğrudan burada İsrail'i korumak yok yani "İsrail'i korumak için -Amerika- biz bunu yapıyoruz." demiyor ama şunu iddia ediyor, diyor ki haberde: "Orta Doğu'daki istikrarsızlık İran Basra Körfez merkezli gerilimler..."
Şimdi, bu gerilimleri arttıran kim? Venezuela'dan sonra İran'a saldıran kim? Bölgeyi istikrarsızlaştırmak isteyen kim ve sonrasında Doğu Akdeniz'e tahkimat yapmak isteyen kim? Bu soruların cevabı önemli. Ayrıca bölgedeki olası sivil tahliyeler için güvenli merkezler oluşturma hedefini ortaya koymuş. Sonra, ABD donanması ve hava kuvvetleri için kesintisiz bir lojistik ikmal koridoru sağlama hedefi ortaya koymuş. ABD güçlerinin bölgedeki uzun vadeli konuşlanma planları olacağını ortaya koymuş.
Şimdi, Doğu Akdeniz gibi, Kıbrıs gibi bir noktada bizim bakmamız gereken açının çok daha geniş olması gerektiğini, bölgesel ittifakları muhakkak genişletmek zorunda olduğumuzu ifade etmek istiyorum.
Çin'in "Bir Kuşak, Bir Yol Projesi" var, hepimiz yakından takip ediyoruz, Türkiye bunun bir ayağı, hatta Çin bu ticaret yolu girişiminden sonra İran ve Suudi Arabistan arasındaki ara buluculuk girişimleriyle, Filistinli grupları Pekin'de bir araya getirme girişimleriyle beraber Çin aslında siyasi arenaya çıkma gayreti içerisinde olmuştu. 2023 yılında G20 zirvesinde de "IMEC" denilen o meşhur koridorla beraber Türkiye'nin baypas edildiği ama içinde işte Mumbai'den başlayıp Birleşik Arap Emirlikleri, Suudi Arabistan, Ürdün, İsrail ve Yunanistan'ın olduğu Akdeniz'den bu geçişi düşündüğünüzde... İşte dün Kathimerini'de çıkan Amerika'nın tahkimat yapacağına dair bu haberlerle beraber "Acaba Amerika IMEC ticaret yolunun Akdeniz'deki güvenliğini mi tesis etmeye çalışıyor?" sorusunu ben buradan dikkatlerinize sunmak istiyorum.
Ayrıca Somali'yle ilgili girişimlerimiz önemli, Somali'deki varlığımız önemli ama aynı hassasiyetin Sudan için gösterilmediğine dair bir kaygı taşıyorum. Sudan'daki olası gelişmelerin Sudan'da Etiyopya üzerinden İsrail'in yapmaya çalıştığı bazı adımlar olduğunu da buradan hep beraber takip etmemiz gerektiğini ifade ediyorum.
İsrail'in Güney Kafkasya'ya yerleşmeye çalıştığı zaten bilinen bir gerçek ama bunu Zelenski şöyle ifade etmişti, Zelenski demişti ki: "Bundan sonra işgal bitse de Ukrayna kesinlikle başından beri istediğimiz şeye dönüşmeyecek, bu imkânsız, tamamıyla liberal ve Avrupalı böyle bir şey olmayacak, tüm halkımız büyük bir ordumuz olacak, geleceğin İsviçresinden bahsedemeyiz, kendine has görünüşe sahip büyük bir İsrail'e dönüşeceğiz." Rusya-Ukrayna arasındaki o dengeyi gözetirken ben bu açıklamanın da mutlaka dikkate alınmasını düşünüyorum.
Karadeniz'in güvenliği, statükonun korunması, Montrö Boğazlar Sözleşmesi, seyrüsefer güvenliğiyle ilgili de takibatların daha ciddi seviyede yapılması gerektiği kanaatindeyim.
Bosna Hersek çok kırılgan, Bosna Hersek'teki kırılganlık... En son seçimlerde gözlemci olarak oradaydık. Bosna Hersek'teki kırılganlığın Allah korusun yani 1990'lardaki bir noktaya evrilme ihtimalinin Republika Srpska Bölgesi'nden kaynaklanan kimi tehditlerle çok öne çıktığına dair bir endişe taşıyorum.
Türkiye-Suriye ilişkileri... Bizim Türkiye olarak Suriye'ye bundan sonra yapmamız gereken ne varsa elimizden gelen, Suriye'den gelen her bir talebe olması gereken katkıyı vermeliyiz ama başka bir şey daha yapmalıyız: Bizim etki alanımızda, Balkanlarda, Kafkaslarda, Orta Doğu'da kim varsa bunların Suriye'yle ticaret yapmalarını, ekonomik olarak onlarla iş birliği yapmalarını temin edecek bir formül üretmeli hem Suriye'nin toprak bütünlüğünü hem iç barışını hem ekonomik olarak özgürlüğünü, özgünlüğünü tesis edecek bir adım ortaya koymamız gerekir. Azerbaycan, Ermenistan normalleşmesiyle ilgili atılan adımları doğru buluyoruz; bunun mutlaka devam ettirilmesi gerektiğine dair kanaatimiz var.
Yumuşak gücümüz... Dünyada hiçbir ülkeye nasibi olmayan yumuşak güç Türkiye Cumhuriyetinde yani kendinizi Anadolu'nun herhangi bir yerine koyduğunuzda, 360 derece etrafınızda döndüğünüzde mutlaka sizi gönül ferahlığıyla selamlayacak insanları bulmanız mümkün; bunu doğru noktada kullanmak lazım. İşte, Mekke Anlaşması'yla ilgili endişeleri de kaydederken aslında bu mantığı ifade etmeye çalışıyoruz.
Hiçbir mazeret başarının yerini tutmaz. Gazze olarak sınıfta kaldığımızı buradan ifade etmek istiyorum. Hangi kurulun içinde yer alırsak alalım, hangi adımı atarsak atalım, hangi açıklamaları yaparsak yapalım ama şu bir gerçek: Biz Gazze'deki soykırımı durduramadık, Gazze'deki katliamları durduramadık. Bunun özellikle bugün Amerika tarafından "Gazze Barış Kurulu" adı altında maalesef böyle ipe un sermek şeklinde kurgulandığını görüyoruz. Türkiye, evet, belki küresel bir güç olma yolunda ilerliyor, küresel güç olamadı ama Türkiye en azından oyunbozan bir güç olmalıdır. Türkiye başkalarının küresel planlarının bölgede hayat bulmasını engelleyecek adımları mutlaka atmalıdır diye ifade etmek istiyorum.
Şimdi AB fonlarından bahsedildi -Siirt'ten bir örnek vererek- çarpıcı bir örnek olduğunu ifade etmek adına söyleyeyim: Siirt'te Fıstık Üreticileri Birliği 12 milyon euro Avrupa Birliği fonu kullanmış Sayın Bakanım. Almışlar, tamamlamışlar, bütün süreçleri tamamlamışlar. Özel idare gelmiş "Sizin elinizden alıyoruz." demiş, almış kendisi. Şimdi, böyle bir mantıkla hangi birlik, hangi vatandaş Avrupa Birliği fonlarına başvurarak bundan istifade etmek ister? Bunun da ben araştırılması gerektiğini ifade etmek istiyorum.
Yurt dışı Türklerle ilgili her yaz döneminde gelirken giderken yaşadıkları sıkıntılar, problemler bunlarla ilgili özel çaba mutlaka olmalı ve Türkiye'nin aslında iki tane bence başlığı var: Bir, gücünün sınırını bilmek; iki, her şeyi göze almak. Bu iki denge; Türkiye gücünün sınırını bilen ama kendi güvenliği, kendi özgürlüğü söz konusu olduğunda her şeyi göze alabilecek mantıkla bir dış politika geliştirmesi gerektiğini ifade etmek istiyorum.
Ayrıca, biz hep böyle, hep böyle olduk bu coğrafyada. Hadisişeriftir: "Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyiniz. Allah'tan afiyet dileyiniz fakat düşmanla karşılaşınca da sabrediniz, biliniz ki cennet kılıçların gölgesi altındadır." Yani "O noktaya geldiğinizde geri adım atmadan üzerinize düşeni yapınız." diye bir hadisişerif; bunu da buradan dış politika gündemi olduğu için hatırlatayım.
Ve genel son cümlelerimi söyleyerek... Diplomatik bir güç olmak zorundayız. Ekonomik olarak kendi ayakları üzerinde duran bir güç olmak zorundayız ki şu anda ekonomik kırılganlığımız aynı zamanda millî güvenlik sorunu hâline gelmiştir. Bir lojistik ve ticaret merkezi olmak zorundayız. Bu, Türkiye'nin jeopolitik konumuyla doğru orantılı bir taleptir. Enerji noktasında, evet, yine bu Akdeniz, Doğu Akdeniz vesair bütün bu Ortadoğu'ya olan yakınlığımızla bir üs olabiliriz. Bölgesel güvenliğimizi Suriye, Irak, Kafkasya, Karadeniz, Doğu Akdeniz ve Ortadoğu'daki gelişmeler karşısında daha stratejik, kapsamlı politikalar geliştirmeliyiz. Bölgesel ittifaklarımızı elbette artırmalıyız. İsrail'in bölgesel politikalarına karşı, yapmaya çalıştıklarına karşı düne göre çok daha uyanık olmalıyız. Otuz yıl öncesine göre İsrail bugün çok daha yakın bir tehdittir ve İsrail değil tehdit sadece, İsrail'in müttefikleri de tehdittir; bunu da buradan ifade etmek istiyorum.
Son olarak da Türkiye mutlaka bu hak ettiği noktaya gelmelidir. Çabalarınız için, bu zamana kadar gösterilen çabalar için ben teşekkür ediyorum.
2027 yılının bütçesinin hayırlı olmasını temenni ediyor, saygılar sunuyorum.